| ceteri/ alii omnes (Stellung): cf. Menge 537,3 |
| quispiam (subst./ adj.) = "irgendein
Beliebiger": Menge 274,2; ullus (adj. zu subst. quisquam) = "irdendeiner" in negativen Sätzen: Menge 275,5; aliquis kann in negativen Sätzen gebraucht werden, wenn der Verneinung non aliquis gegenüber antithetisch (mit sed = "sondern") stark positiv ein anderer Begriff hervorgehoben wird (hier: non homini alicui, sed Delphico deo): Menge 274,Anm.4. |
| cum ceteras res omnes | |
| cum alias res cetera/ alia omnia | |
| Kongruenz von ipse: nos ipsos nosceremus = "uns selbst (als Erkennungsobjekt)"; dagegen: nos ipsi (aliquid aliud) nosceremus = "wir selbst (als Erkennungssubjekt)": Menge 253,9. |
| ea nimmt auf vis und sententia
Bezug: Nicht das Gebot als solches, sondern dessen Bedeutung und Sinn schreibt
Cicero dem Gott von Delphi zu, was für seine Gottesauffassung sicherlich
aufschlussreich ist. Bei dem von der deutschen Übersetzung vereinfachend nahegelegten Bezug auf das Gebot selbst ist im Lat. selbstverständlich auch id möglich: Dann wird das Gebot selbst auf den Gott von Delphi zurückgeführt. |
| tum quod est difficillimum | |
| et ... et ... | |
| ceteras ... res ..., imprimis/ praecipue autem | |
| difficillimum/ rem difficillimam | |
| Tempus: nosceremus Konj. Impf. nach der Consecutio temporum gleichzeitig zu einem Präteritum im übergeordneten Satz (hier zu docuit); noscamus absoluter Konj. Praes. zur Bezeichnung der Auswirkung bis in die Gegenwart: Menge 327,g.328,1. |
| ut nosmet ipsos nosceremus | |
| (cog-) nosceremus/ (cog-) noscamus | |
| difficillimum docuit, cognitionem dico nostri | |
| cognitionem nostri docuit, quae est difficillima/ quae res est difficillima/ quod est difficillimum | |
| cuius praecepti tanta vis est = "ein Gebot, dessen Bedeutung so groß ist": Eine dt. Apposition, von der ein Relativsatz abhängig ist, wird im Lat. in den Relativsatz gezogen: Menge 259. |
| ut ea non homini cuipiam | |
| non homini ulli/ alicui | |
| (a) ut eius auctorem non hominem quempiam/ ullum/ aliquem | |
| (b) ut eius auctor non homo quispiam/ ullus/ aliquis | |
| sed Delphico deo | |
| sed Pythico deo/ deo Delphorum | |
| (a) sed Delphicum/ Pythicum deum | |
| (b) sed Delphicus/ Pythicus deus | |
| cuius praecepti | |
| cuius mandati | |
| quod praeceptum/ mandatum tam grave, tam magnum/ tantae gravitatis/ tanti momenti/ tantae magnitudinis/ tanta gravitate/ tanta magnitudine est/ tam multum valet | |
| Objekt zu docuit ist entweder (a) difficillimum, das dann durch einen explikativen ut-Satz ("nämlich dass wir uns selbst erkennen") bzw. durch eine normale Apposition ("nämlich die Selbsterkenntnis" = cognitionem dico nostri) erläutert wird, oder (b) -im Original- ein finaler ut-Satz ("sie lehrte uns, dass wir uns selbst erkennen sollen"), der dann durch eine Satzapposition ("das Schwerste, was es gibt") ergänzt wird; die dt. Satzapposition wird im Lat. mit einem Relativsatz wiedergegeben (quod est difficillimum): Menge 14,Anm. |